Nước nhiễm coliform: Nguyên nhân, tác hại và cách xử lý

Nhiều gia đình và doanh nghiệp dùng nước hằng ngày mà không biết nguồn nước đang chứa vi khuẩn gây bệnh. Kết quả xét nghiệm báo nước nhiễm coliform là tín hiệu cảnh báo nguồn nước đã bị ô nhiễm phân hoặc chất thải, cần xử lý trước khi dùng cho ăn uống. Bài viết do Lifetec biên soạn sẽ giúp bạn hiểu coliform là gì, nguyên nhân, tác hại và cách xử lý hiệu quả.

Coliform là gì?

Coliform là nhóm vi khuẩn hình que, sống phổ biến trong đất, nước và đường ruột của người cùng động vật máu nóng. Bản thân nhiều chủng coliform không trực tiếp gây bệnh, nhưng chúng được dùng làm chỉ thị vi sinh: nếu có coliform trong nước, khả năng cao nguồn nước đã tiếp xúc với phân hoặc chất thải và có thể chứa các mầm bệnh nguy hiểm khác.

Nhóm này thường được chia thành ba mức:

• Coliform tổng số: chỉ thị chung cho mức độ vệ sinh của nguồn nước và hệ thống chứa, dẫn nước.
• Coliform phân (chịu nhiệt): cho thấy nguồn nước đã bị nhiễm phân.
• E. coli: chỉ thị rõ nhất của ô nhiễm phân người và động vật; một số chủng gây tiêu chảy nặng.

Tiêu chuẩn coliform trong nước theo quy định Việt Nam

Theo các quy chuẩn của Bộ Y tế, giới hạn cho phép phụ thuộc vào mục đích sử dụng nước:

• QCVN 01-1:2018/BYT (nước sạch dùng cho ăn uống): coliform tổng số dưới 3 CFU/100 ml và E. coli dưới 1 CFU/100 ml.
• QCVN 02:2009/BYT (nước sinh hoạt): coliform tổng số tối đa 50 CFU/100 ml và E. coli hoặc coliform chịu nhiệt tối đa 20 CFU/100 ml.

Vì vậy, nước chứa coliform vượt ngưỡng không nên dùng để uống trực tiếp, nấu ăn hay pha chế khi chưa được xử lý.

Nguyên nhân khiến nước nhiễm coliform

Coliform xâm nhập vào nguồn nước qua nhiều con đường, phổ biến nhất là:

• Giếng khoan, giếng đào không đảm bảo: miệng giếng không được bịt kín, giếng nằm gần bể phốt, chuồng trại hoặc bãi rác khiến nước thải thấm xuống tầng nước ngầm. Bạn có thể tham khảo thêm cách nhận biết nước giếng khoan bị ô nhiễm để đánh giá sơ bộ nguồn nước nhà mình.
• Đường ống, bể chứa lâu ngày không vệ sinh: cặn bẩn và màng sinh học (biofilm) tạo môi trường cho vi khuẩn phát triển.
• Nước mưa, nước mặt tràn vào nguồn nước: đặc biệt sau mưa lũ, nước mang theo phân và chất thải từ bề mặt.
• Hệ thống lọc xuống cấp: vật liệu lọc bão hòa, không thay thế đúng hạn sẽ không còn khả năng giữ lại vi sinh.
• Thiếu khâu khử trùng: nguồn nước không qua clo, UV hoặc ozone nên vi khuẩn không bị tiêu diệt.

Dấu hiệu nhận biết nước có thể nhiễm coliform

Coliform là vi sinh vật nên không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Tuy nhiên, một số dấu hiệu sau gợi ý nguồn nước có vấn đề:

• Nước có mùi hôi, mùi tanh bất thường hoặc đổi màu, đục sau khi để lắng.
• Thành bể, vòi nước xuất hiện nhớt, rêu hoặc cặn nhầy.
• Người dùng nước thường bị đau bụng, tiêu chảy, nổi mẩn khi tiếp xúc nước.

Nếu nguồn nước của bạn có mùi lạ, hãy xem hướng dẫn xử lý nước giếng khoan có mùi hôi tanh. Lưu ý rằng nước không mùi, trong vắt vẫn có thể nhiễm coliform, nên xét nghiệm vẫn là cách duy nhất để kết luận.

Tác hại của nước nhiễm coliform đối với sức khỏe

Sử dụng nước nhiễm coliform, đặc biệt khi có E. coli hoặc các mầm bệnh đi kèm, có thể gây:

• Rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy cấp, đau quặn bụng, nôn mửa.
• Các bệnh đường ruột như lỵ, thương hàn, tả khi có mầm bệnh đi kèm.
• Nhiễm trùng da, mắt, tai khi tiếp xúc nước bẩn thường xuyên.
• Nguy cơ cao hơn ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có sức đề kháng yếu.

Với cơ sở sản xuất thực phẩm, đồ uống, bệnh viện hay trường học, nước nhiễm coliform còn ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm và trách nhiệm pháp lý của đơn vị.

Cách kiểm tra nước có nhiễm coliform

Để biết chính xác mức độ ô nhiễm, bạn nên lấy mẫu nước gửi đến phòng thí nghiệm đạt chuẩn. Quy trình cơ bản gồm:

1. Dùng chai vô trùng, rửa tay sạch và để vòi chảy vài phút trước khi lấy mẫu.
2. Đóng kín nắp, bảo quản lạnh và gửi phòng xét nghiệm trong vòng 6 đến 24 giờ.
3. So sánh kết quả với quy chuẩn tương ứng với mục đích sử dụng.

Với các cơ sở cần theo dõi chất lượng nước thường xuyên, việc trang bị thêm thuốc thử và bộ test nhanh như hóa chất Hach giúp kiểm soát các chỉ tiêu quan trọng như clo dư, pH, độ đục ngay tại hiện trường.

Cách xử lý nước nhiễm coliform

1. Khử trùng nguồn nước

Khử trùng là bước bắt buộc để tiêu diệt vi khuẩn. Các phương pháp thường dùng gồm:

• Clo hoặc hợp chất clo: chi phí thấp, có tác dụng lưu dư trong đường ống nhưng cần kiểm soát liều lượng để tránh mùi và sản phẩm phụ.
• Đèn UV: diệt khuẩn nhanh, không thay đổi mùi vị nước, phù hợp đặt cuối hệ thống lọc.
• Ozone: oxy hóa mạnh, diệt khuẩn và khử mùi tốt, thường dùng cho nước đóng chai và quy mô công nghiệp.
• Đun sôi: giải pháp tạm thời cho hộ gia đình ở quy mô nhỏ.

2. Lọc đa tầng trước khi khử trùng

Nước đục, nhiều cặn sẽ làm giảm hiệu quả của tia UV hay clo, vì vi khuẩn có thể bám vào hạt lơ lửng. Do đó cần lọc thô bằng cát, than hoạt tính, lọc tinh trước khi khử trùng. Một giải pháp xử lý nước hoàn chỉnh thường được thiết kế theo chuỗi: tiền xử lý, lọc, khử trùng và giám sát chất lượng đầu ra.

3. Dùng công nghệ màng lọc RO, UF

Màng UF giữ lại vi khuẩn bằng kích thước lỗ lọc cực nhỏ, còn màng RO loại bỏ gần như toàn bộ vi sinh, ion hòa tan và tạp chất. Với nhà máy, khu công nghiệp, bệnh viện, hệ thống nên sử dụng màng lọc RO công nghiệp để đảm bảo nước đầu ra ổn định.

Tùy công suất, bạn có thể chọn màng RO 4040 cho hệ thống vừa và nhỏ, hoặc màng RO 8040 cho hệ thống công suất lớn. Trong quá trình vận hành, màng dễ bị bám bẩn và hình thành màng sinh học, vì vậy cần vệ sinh định kỳ bằng hóa chất rửa màng RO để phục hồi hiệu suất và hạn chế vi khuẩn tái nhiễm.

4. Làm mềm và hoàn thiện chất lượng nước

Nguồn nước ngầm thường kèm theo độ cứng và kim loại nặng. Sử dụng hạt nhựa trao đổi ion giúp làm mềm nước, loại bỏ các ion không mong muốn, bảo vệ màng lọc phía sau và nâng cao chất lượng nước thành phẩm.

5. Vận hành ổn định với thiết bị phù hợp

Hệ thống khử trùng và lọc chỉ phát huy hiệu quả khi lưu lượng, áp suất và liều lượng hóa chất được kiểm soát chặt chẽ. Bạn nên dùng thiết bị bơm định lượng chính xác để châm clo hay hóa chất, kết hợp van điều khiển lưu lượng nước để tự động hóa các chu trình rửa ngược, tái sinh và lọc.

Ngoài ra, các loại vật tư xử lý nước như vật liệu lọc, lõi lọc, đường ống, phụ kiện cần được thay thế đúng chu kỳ. Với việc duy trì hệ thống, bạn có thể tham khảo các sản phẩm hóa chất Kinglee trong xử lý và kiểm soát chất lượng nước.

Biện pháp phòng ngừa nước nhiễm coliform tái phát

• Xây giếng cách xa bể phốt, chuồng trại tối thiểu theo khuyến cáo; bịt kín miệng giếng và nâng thành giếng cao hơn mặt đất.
• Vệ sinh bể chứa, tháp nước 6 tháng một lần; súc rửa đường ống khi nghi ngờ nhiễm bẩn.
• Thay vật liệu lọc, lõi lọc, đèn UV đúng chu kỳ nhà sản xuất.
• Xét nghiệm nước định kỳ 6 đến 12 tháng, nhất là sau mùa mưa lũ hoặc khi có sự cố.
• Không dùng nước chưa xử lý để uống, đánh răng, rửa rau sống hay pha sữa cho trẻ.

Câu hỏi thường gặp

Nước nhiễm coliform đun sôi có uống được không?

Đun sôi ít nhất 1 phút giúp tiêu diệt vi khuẩn coliform. Tuy nhiên đây chỉ là biện pháp tạm thời, không loại bỏ được các chất ô nhiễm hóa học và không phù hợp để xử lý nguồn nước lâu dài.

Máy lọc nước RO có loại bỏ được coliform không?

Màng RO có khả năng giữ lại vi khuẩn rất tốt. Tuy nhiên nếu màng hỏng, lắp đặt sai hoặc nước sau lọc bị tái nhiễm trong bình chứa, vi khuẩn vẫn có thể xuất hiện. Vì vậy nên kết hợp thêm UV và bảo trì định kỳ.

Bao lâu nên xét nghiệm coliform một lần?

Với hộ gia đình dùng nước giếng, nên kiểm tra mỗi năm một lần và sau mưa lũ. Với cơ sở sản xuất, bệnh viện, trường học, tần suất cần theo quy định hoặc quy trình kiểm soát chất lượng nội bộ.